ZIMBWABWE: Rais Mnangagwa Amfuta Kazi Mkuu wa Idara ya Usalama wa Taifa (CIO) Fulton Mangwanya
Zimbabwe | Mabadiliko ya Uongozi | CIO
Kufutwa kazi kwa Fulton Mangwanya kama Mkurugenzi Mkuu wa Shirika la Ujasusi la Zimbabwe (CIO) tarehe 10 Aprili 2026 si mabadiliko ya kawaida ya kiutawala. Ni tukio linalofichua nyufa ndani ya mtandao wa usalama wa Rais Emmerson Mnangagwa, udhaifu wa taasisi ya ujasusi iliyojikita katika shughuli za kibiashara, pamoja na namna ambavyo Harare husimamia uaminifu wa kisiasa ndani ya vyombo vya dola.
Mnangagwa Amtimua Mangwanya Mara Moja Bila Kutoa Sababu Rasmi
Tarehe 10 Aprili 2026, Ofisi ya Rais na Baraza la Mawaziri ilitoa taarifa rasmi ya serikali chini ya Kifungu cha 226(1) cha Katiba ya Zimbabwe, ikimtengua Fulton Mangwanya kama Mkurugenzi Mkuu wa CIO na kumteua Paul Chikawa mara moja kuchukua nafasi hiyo. Tangazo hilo lilitiwa saini na Katibu Mkuu wa Serikali, Dkt Martin Rushwaya. Serikali haikutoa sababu rasmi ya kuondolewa kwa Mangwanya.
Katika utamaduni wa kiintelijensia wa Zimbabwe, ukimya wakati wa kuondolewa kwa afisa wa juu mara nyingi huashiria ama uwepo wa masuala nyeti ya kioperesheni au mahesabu ya kisiasa. Taarifa mbalimbali zinaonyesha kuwa kulikuwa na mkusanyiko wa presha zilizofanya kuendelea kwa Mangwanya madarakani kuwa vigumu. Migogoro ya ndani na madai ya upendeleo kwa ndugu yalihusisha tuhuma kwamba aliwapa ndugu zake nafasi zenye ushawishi ndani ya shirika hilo, sambamba na madai ambayo hayajathibitishwa ya matumizi mabaya ya madaraka yanayohusiana na safari rasmi.
Uchunguzi wa ZACC Wahusisha Kampuni ya CIO Katika Sakata la Fedha za Pensheni za NSSA
Hata hivyo, jambo lililoonekana kuwa na athari kubwa zaidi kwa CIO linahusiana na uchunguzi wa dola milioni 6.8 za Marekani unaofanywa na ZACC kuhusu mradi wa ujenzi unaohusishwa na CIO. Wachunguzi walifanya upekuzi katika Mamlaka ya Hifadhi ya Jamii ya Taifa (NSSA), Terrestrial Holdings pamoja na kampuni nyingine za huduma za kifedha.
Maelezo ya jinsi fedha hizo zinavyodaiwa kuhamishwa yako wazi. NSSA ilitoa dola milioni 4.5 kupitia Stanbic Bank kwenda kwenye akaunti ya Chigama Architectural Services and Project Management kwa madai ya ukarabati wa jengo la serikali la Avondale mjini Harare. Siku hiyo hiyo fedha zilipopokelewa, sakata la Terrestrial Holdings lilihusisha dola milioni 2.06 kuwekwa katika uwekezaji wa siku 90 kupitia Alpha Asset Management kwa riba ya asilimia 15 kwa mwaka, huku dola nyingine 500,000 zikiwekwa kupitia Access Forex kwa siku 120 kwa riba ya asilimia 18 kwa mwaka. Ujenzi haukuwahi kuanza.
Wachunguzi wa ZACC wanadai kuwa wakurugenzi wa Terrestrial Holdings, ambao wote ni maafisa wa CIO, walijua tangu mwanzo kwamba fedha hizo hazingetumika kwa shughuli za ujenzi. Operesheni za upekuzi na ukamataji wa nyaraka zilifanyika kuanzia Novemba 2025 hadi Januari 2026 katika Stanbic Bank, Alpha Asset Management, Access Forex, Chigama Architectural Services, NSSA na Terrestrial Holdings yenyewe.
Muhimu zaidi, miamala hiyo ilianza kabla ya Mangwanya kuteuliwa Januari 2025. Vyanzo vya ndani vya CIO vilidai kuwa kulikuwa na kampeni iliyoratibiwa dhidi ya uongozi wa shirika hilo baada ya kuanza mageuzi ya ndani, kwa msingi kwamba kasoro hizo zilifanyika chini ya mtangulizi wake Isaac Moyo. Iwe ni hoja ya kweli ya kujitetea au propaganda ya ndani, hali hiyo inaifanya kesi ya ZACC kuonekana pia kama sehemu ya mapambano ya nguvu ndani ya CIO badala ya kuwa operesheni ya kawaida ya kupambana na rushwa.
Rekodi ya Mangwanya Zimparks na Sakata la Utapeli Viliongeza Shinikizo
Mangwanya aliteuliwa kuwa Mkurugenzi Mkuu wa CIO Januari 2025 baada ya awali kushika nafasi ya Mkurugenzi Mkuu wa Zimparks kabla ya kuhamia katika uongozi wa intelijensia. Kipindi chake cha miezi 15 ni miongoni mwa vipindi vifupi zaidi kwa mkuu wa CIO katika miaka ya karibuni.
Historia yake akiwa Zimparks tayari ilikuwa imezungukwa na utata wa kiutawala. Katika kipindi hicho alikuwa mwanachama wa bodi kwa hadhi ya ex-officio kabla ya bodi nzima kuvunjwa kutokana na tuhuma za ubadhirifu wa fedha. Tukio hilo liliibua maswali kuhusu uwezo wake wa usimamizi, maswali ambayo yaliendelea kumfuata hadi CIO. Kwa Mnangagwa, mkuu wa ujasusi ambaye uwezo wake wa kiutawala ulikuwa tayari umehojiwa hadharani alikuwa mzigo wa kisiasa na kiusalama.
Sakata la utapeli wa wafanyabiashara wa dhahabu liliongeza zaidi shaka kuhusu hadhi yake ndani ya taasisi. Taarifa kwamba Mangwanya alitapeliwa zaidi ya R1.5 milioni na watu waliodai kuwa wafanyabiashara wa dhahabu wanaohusishwa na Scott Sakupwanya baadaye zilielezwa na CIO kuwa zilikuwa sehemu ya operesheni ya siri ya kuwatega matapeli. Iwe simulizi hilo ni la kweli au lilijengwa baadaye, tukio hilo tayari lilikuwa limeharibu hadhi yake ndani ya shirika kabla ya uchunguzi wa ZACC kuongezeka.
Safari ya Paul Chikawa Kutoka Diplomasia hadi CIO Inaashiria Mpango wa Makusudi wa Urithishaji
Historia ya Chikawa katika diplomasia na intelijensia inaunganisha wizara ya mambo ya nje ya Zimbabwe na mfumo wake wa usalama wa taifa kwa namna inayomtenganisha na watangulizi wake chini ya Mnangagwa. Aliwahi kuwa Naibu Mkurugenzi Mkuu katika Idara ya Rais kabla ya kutumwa kama balozi nchini China na Cuba — nchi mbili zenye umuhimu mkubwa katika mahusiano ya kimkakati ya Harare — kabla ya kurejeshwa kuongoza CIO.
Muundo huo wa kazi — kutoka uongozi wa ndani wa intelijensia kwenda katika nafasi za kidiplomasia za kimkakati na kisha kurejea kwenye uongozi wa juu — si kawaida katika taaluma ya kawaida ya kidiplomasia. Wasifu wake unaonyesha afisa aliyekuwa akiandaliwa kwa muda mrefu kushika jukumu maalum ndani ya taasisi ya usalama. Chikawa ni Mkurugenzi Mkuu wa tatu wa CIO chini ya Mnangagwa baada ya Isaac Moyo na Mangwanya, na wa kwanza kuwasili akiwa na uzoefu wa juu ndani ya CIO pamoja na uzoefu mpana wa mahusiano ya Zimbabwe na washirika wake wakuu wa nje.
Mageuzi ya Sekta ya Usalama Yanakwenda Sambamba na Mvutano wa Kikatiba
Uteuzi wa Chikawa hauwezi kutenganishwa na mageuzi mapana ya Mnangagwa ndani ya vyombo vya usalama vya Zimbabwe. Mpango wa kuongeza muda wa utawala wa Mnangagwa hadi 2030 kupitia marekebisho ya katiba ambayo yangemruhusu kuongeza miaka miwili zaidi baada ya kikomo cha 2028, pamoja na kubadilisha uchaguzi wa moja kwa moja wa rais kuwa kura ya bunge, umeongeza umuhimu wa uaminifu ndani ya sekta ya usalama. Wakosoaji wanaamini kuwa marekebisho hayo yanalenga kumzuia Makamu wa Rais Constantino Chiwenga kurithi madaraka.
Katika mazingira hayo, mtandao wa Forever Associates Zimbabwe, ambao uliundwa kwa kutumia rasilimali za CIO na kuhusishwa na Tapfumaneyi aliyekuwa Naibu Mkurugenzi Mkuu wa CIO (Operesheni), ulitumika kwa uhamasishaji wa wapiga kura na vitisho wakati wa uchaguzi wa 2023. Tapfumaneyi, ambaye anaripotiwa kutokuwa karibu na Chiwenga, sasa anaonekana kuelekezwa kwenye nafasi ya juu ndani ya jeshi. Mageuzi hayo yanaonekana kufanyika kwa wakati mmoja ndani ya jeshi na intelijensia, jambo linaloendana na jitihada za Mnangagwa kuimarisha udhibiti wake wa taasisi za usalama kabla ya kipindi cha mpito wa kisiasa chenye mvutano wa kikatiba.
Tathmini ya Kimkakati: Chikawa Atarejesha Utulivu wa Muda Mfupi Lakini Matatizo ya CIO Yanaendelea
Uteuzi wa Chikawa unasaidia kurejesha utulivu wa muda mfupi ndani ya uongozi wa CIO. Hata hivyo, hauondoi matatizo ya kimuundo yaliyofichuliwa wakati wa uongozi wa Mangwanya. Terrestrial Holdings bado iko chini ya uchunguzi wa ZACC, na uhamishaji wa fedha za pensheni za NSSA unawahusisha maafisa wa CIO waliokuwepo kabla ya Mangwanya na Chikawa. Ikiwa uchunguzi huo utafikisha lawama kwa maafisa wanaohudumu sasa au utasimamiwa kwa namna ya kulinda mwendelezo wa taasisi ndiyo kipimo muhimu zaidi cha kubaini kama mabadiliko haya yalikuwa ya kweli au ya kufunika matatizo yaliyopo.
Muundo wa msingi wa CIO bado haujabadilika: himaya ya biashara inayofanya kazi nje ya usimamizi rasmi wa bajeti ya serikali, ikihusisha uchimbaji madini, mali isiyohamishika, kilimo, fedha na mawasiliano ya simu, huku ikiwa na usimamizi mdogo wa bunge. Pia kuna historia ya matumizi ya miundombinu hiyo kwa manufaa ya kifedha ya baadhi ya maafisa wake. Historia ya kidiplomasia ya Chikawa inaweza kumsaidia katika mahusiano ya nje, lakini haitoi suluhisho la kimuundo kwa taasisi ambayo kwa muda mrefu imechanganya shughuli za usalama wa taifa na maslahi ya kifedha ya ndani.
Kwa wachambuzi wanaofuatilia mwelekeo wa taasisi za Zimbabwe, mabadiliko kutoka Mangwanya kwenda Chikawa yanaonekana zaidi kama mchakato wa kupanga upya safu ya uaminifu ndani ya CIO wakati wa presha kubwa ya kisiasa. Hatua hiyo imefanyika katika kipindi ambacho Mnangagwa anahitaji kuwa na imani kamili kwa idara yake ya ujasusi wakati mgogoro wa kikatiba kuhusu mustakabali wa utawala wake ukiendelea kuongezeka.
MENGINEYO
Jisajili kutumiwa gazeti hili la HABARI TANZANIA linalotoka mara mbili kwa mwezi
