Enzi ambazo Urusi ililazimika kutumia miaka mingi kumwandaa jasusi na kumpeleka Uingereza kwa utambulisho wa siri zinaanza kupitwa na wakati. Katika mazingira mapya ya ujasusi na hujuma, mtu anaweza kuajiriwa mtandaoni, kupewa kazi moja ya siri, kulipwa na kutoweka—hali inayovifanya vyombo vya usalama vya Uingereza kukabiliana na tishio tofauti kabisa.
Mfano wa kutisha ulitokea London.
Machi 2024, ghala moja la viwanda mashariki mwa London lilichomwa moto. Ghala hilo lilikuwa na vifaa vilivyokusudiwa kupelekwa Ukraine. Uchunguzi uliofuata ulifichua jambo muhimu zaidi kuliko moto wenyewe: mtu aliyepanga shambulio hilo alikuwa amefanya mawasiliano kupitia Telegram na Wagner, kundi la mamluki la Urusi.
Wanaume sita hatimaye walihukumiwa vifungo virefu gerezani kutokana na tukio hilo.
Lakini kwa wataalamu wa ujasusi, kesi hiyo ilionesha jambo kubwa zaidi: namna Urusi na mataifa mengine yanavyoweza kufanya operesheni katika nchi za nje imebadilika.
Moscow haihitaji kila wakati kumtuma jasusi wake London. Inaweza kutumia mtu ambaye tayari anaishi Uingereza.
Na hapo ndipo tatizo linapoanzia.
📱 Jasusi wa Telegram?
Kwa miaka mingi, kazi kubwa ya MI5 katika kukabiliana na ujasusi wa Urusi ilikuwa kutambua majasusi waliokuwa wamejificha nyuma ya nyadhifa za kidiplomasia, pamoja na wale waliokuwa wameingia Uingereza kwa utambulisho wa uongo.
Mfumo huo ulikuwa na gharama kubwa kwa nchi iliyotuma jasusi.
Baadhi ya majasusi waliandaliwa kwa miaka mingi kabla ya kupelekwa nchi nyingine. Walifundishwa lugha, utamaduni, historia na namna ya kuishi katika jamii mpya bila kuibua mashaka. Serikali ingewekeza fedha nyingi katika kumjengea mtu historia ya uongo ambayo ingeweza kuhimili uchunguzi.
Teknolojia imebadilisha mchezo huo.
Badala ya kumwandaa mtu Moscow na kumpeleka London, mtu aliyeko Uingereza anaweza kupatikana kupitia mtandao na kupewa kazi maalumu. Huenda kazi ikawa kuchoma jengo, kufuatilia mtu, kukusanya taarifa, kuharibu mali au kufanya kazi nyingine inayomnufaisha aliyemwajiri.
Mtu huyo si lazima awe jasusi aliyefundishwa kitaalamu. Si lazima awe Mrusi. Na si lazima hata akutane ana kwa ana na jasusi wa Urusi.
Hii ndiyo sababu operesheni za aina hiyo zinaweza kuwa tatizo kubwa kwa vyombo vya usalama: uhusiano kati ya anayetoa maagizo na anayetekeleza unaweza kuwa mfupi, wa mbali na mgumu kuutambua mapema.
🇷🇺 Kwa nini Uingereza?
Uhasama wa kijasusi kati ya Moscow na London haukuanza na vita vya Ukraine.
Una historia ya zaidi ya karne moja.
Andrei Soldatov, mmoja wa wataalamu wanaojulikana kuhusu vyombo vya ujasusi vya Urusi, anasema Uingereza ina nafasi ya kipekee katika fikra za ujasusi za Moscow.
“Hili pengine ni moja ya masuala yanayoibua hisia kali zaidi katika historia ya ujasusi wa Urusi,” anasema Soldatov, ambaye ameandika pamoja na Irina Borogan kitabu Our Dear Friends in Moscow.
Mtazamo huo una mizizi katika kipindi kilichofuata Mapinduzi ya Urusi ya mwaka 1917, wakati mataifa ya kigeni, yakiwemo mataifa ya Magharibi, yalipoingilia kati dhidi ya utawala mpya wa Bolshevik.
Baadaye zikaja Vita Baridi, na Uingereza ikawa moja ya wapinzani wakubwa wa Umoja wa Kisovieti katika ulimwengu wa ujasusi.
Lakini Moscow nayo iliweza kupenya ndani kabisa ya mfumo wa Uingereza.
Mfano maarufu zaidi ulikuwa Kim Philby, mmoja wa Cambridge Five. Philby alifanya kazi katika mfumo wa Uingereza huku kwa siri akipeleka taarifa kwa Umoja wa Kisovieti, kabla ya kukimbilia Moscow mwaka 1963.
Soldatov anasema hadi leo Philby bado anachukuliwa kama mmoja wa mashujaa wakubwa wa ujasusi wa Urusi.
Hivyo, kwa Moscow, Uingereza si mpinzani aliyezaliwa jana kutokana na vita vya Ukraine. Ni adui wa zamani.
🪨 Hata “jiwe” liliwahi kuwa sehemu ya vita hivi
Kulikuwa na kipindi ambacho Moscow na London zilionekana kuwa na uhusiano mzuri zaidi, hasa baada ya kumalizika kwa Vita Baridi na katika miaka ya mwanzo ya Vladimir Putin.
Biashara iliongezeka. Ushirikiano wa kidiplomasia ukaimarika.
Ujasusi, hata hivyo, uliendelea.
Mwaka 2006, Urusi ilifichua kifaa cha mawasiliano ya siri kilichofichwa ndani ya kitu kilichotengenezwa kufanana na jiwe mjini Moscow.
Maafisa wa Uingereza walihusishwa na matumizi yake.
Tukio hilo—maarufu kama spy rock—lilikuwa mfano mzuri wa vita vya zamani vya kijasusi: vifaa vya siri, majasusi waliokuwa wakifuatiliwa na operesheni zilizohusisha serikali moja kwa moja.
Lakini miaka karibu 20 baadaye, “jiwe la kijasusi” linaweza kubadilishwa na simu yenye Telegram.
⚔️ Ukraine yairudisha London na Moscow vitani
Uvamizi mkubwa wa Urusi nchini Ukraine mwaka 2022 uliufanya uhusiano kati ya nchi hizo mbili kuzorota zaidi.
Uingereza ikawa mmoja wa wafadhili wakubwa wa Ukraine, ikitoa silaha, mafunzo na msaada mwingine. Moscow nayo imekuwa ikiishutumu London kwa kushiriki katika juhudi za kuidhoofisha Urusi.
Mapambano hayo yameingia pia katika ulimwengu wa ujasusi.
Mwaka 2024, serikali ya Uingereza ilimfukuza mwambata wa kijeshi wa Urusi, ikimtaja kuwa jasusi wa kijeshi ambaye hakujitangaza.
Lakini kufukuza majasusi wanaotumia nyadhifa za kidiplomasia kunatatua sehemu moja tu ya tatizo.
Uingereza inaweza kumtambua mwanadiplomasia anayeshukiwa kufanya kazi kwa GRU au chombo kingine cha Urusi, kumfuatilia na hatimaye kumfukuza nchini.
Ni vigumu zaidi kumtambua mtu wa kawaida ambaye hana historia yoyote inayojulikana ya ujasusi lakini kesho anaweza kuwasiliana na mtu kupitia Telegram na kukubali kufanya kazi moja kwa fedha.
🎖️ Na sasa kuna kundi jingine linalotia wasiwasi
Soldatov anaonya kuhusu chanzo kingine cha watu wanaoweza kutumiwa katika operesheni za baadaye: maelfu ya Warusi wanaorejea kutoka vita vya Ukraine.
Baadhi yao watakuwa na uzoefu wa kupigana, kutumia silaha na kufanya kazi katika mazingira hatari. Baadhi wanaweza pia kurejea katika jamii wakiwa na matatizo ya kupata ajira au kuzoea maisha ya kawaida.
Kwa mtazamo wa Soldatov, baadhi ya watu hawa wanaweza kuwa tayari kuchukua hatari kubwa kuliko mtu wa kawaida.
“Watu hawa, kwa asili yao, watakuwa wakali zaidi na hawatajali sana hatari wanazochukua,” anasema.
Ikiwa hata sehemu ndogo ya kundi hilo inaweza kuajiriwa kwa operesheni nje ya Urusi, vyombo vya usalama vya Ulaya vitakuwa na tatizo jipya mikononi mwao.
🇺🇸 Lakini kuna tofauti moja muhimu kati ya Marekani na Uingereza
Moscow bado ina sababu ya kuwa mwangalifu katika uhusiano wake na Washington.
Mkurugenzi wa CIA John Ratcliffe alitembelea Moscow mwezi Agosti. Sababu kamili za ziara hiyo hazikutangazwa hadharani, lakini ziara yenyewe ilionesha kuwa njia za mawasiliano kati ya Marekani na Urusi hazijafungwa kabisa.
Wajumbe wa Donald Trump, Steve Witkoff na Jared Kushner, pia wamefanya mazungumzo na Putin.
Kadiri mawasiliano hayo yanavyoendelea, Kremlin ina sababu ya kuepuka hatua ambazo zinaweza kuharibu moja kwa moja uhusiano wake na White House.
London haina nafasi hiyo.
Uhusiano wa Uingereza na Urusi uko katika kiwango tofauti kabisa cha uhasama. Balozi wa Urusi aliondoka Uingereza mwezi Julai, na kuzua uvumi kwamba Moscow ilikuwa ikijiandaa kupunguza kiwango cha uwakilishi wake wa kidiplomasia, ingawa Wizara ya Mambo ya Nje ya Urusi ilikanusha madai hayo.
Lakini kupungua kwa wanadiplomasia wa Urusi hakumaanishi kupungua kwa uwezo wa Moscow kufanya operesheni nchini Uingereza.
Huenda maana yake ikawa kinyume chake: operesheni nyingi zaidi zinaweza kuhamia nje ya ubalozi.
🔎 Vita vipya vya kijasusi
Hapo ndipo tunapofikia mabadiliko muhimu zaidi.
Katika vita vya zamani vya kijasusi, MI5 ingeweza kutumia muda mwingi kufuatilia ubalozi wa Urusi, kutambua nani alikuwa mwanadiplomasia wa kweli na nani alikuwa jasusi wa FSB, SVR au GRU.
Katika mazingira mapya, hilo pekee halitoshi.
Mtu anayetekeleza operesheni kwa maslahi ya Urusi anaweza asiwe Mrusi, asiwe mwanajeshi, asiwe jasusi kitaaluma na asiwe amewahi kukanyaga ubalozi wa Urusi.
Anaweza kuwa mtu wa kawaida aliyeona ujumbe mtandaoni, akawasiliana na mtu asiyejulikana, akapewa kazi na kuahidiwa fedha.
Hiyo ndiyo sababu tukio la kuchomwa kwa ghala la London lina umuhimu mkubwa kuliko moto wenyewe.
Linaonesha namna vita vya kijasusi vinavyoweza kuendeshwa bila jasusi wa jadi.
Kwa zaidi ya karne moja, Uingereza imekuwa ikihangaika kutambua majasusi ambao Moscow imewatuma nchini humo.
Changamoto ya sasa inaweza kuwa ngumu zaidi:
Kumtambua jasusi ambaye Moscow haikuwahi kumtuma.