Mbinu Muhimu za Kijasusi Zinazoweza Kuwasaidia Waandamanaji

Tanzania inaelekea kwenye maandamano ya kitaifa ya tarehe 7 Julai 2026 ikiwa katika mazingira hatarishi zaidi kuliko kipindi chochote cha maandamano tangu uchaguzi wa Oktoba 2025.

Mwongozo huu unajengwa juu ya dhana moja kuu: serikali ya Samia Suluhu Hassan inayokabiliwa na maandamano haya haitambui wala kuheshimu haki ya raia kuandamana. Unyama uliofanywa na Samia na serikali yake Oktoba 29, 2025 na siku kadhaa zilizofuata, ambapo vyanzo huru na ufuatiliaji wa karibu na mchakato wa ICC vimeweka makadirio ya karibu vifo 10,000 dhidi ya hesabu rasmi ya serikali ya vifo 518, ndio msingi wa tathmini hii.

Mwongozo huu unayachukulia maandamano ya Saba Saba kama operesheni ya kijasusi, na waandamanaji kama majasusi ambao wanakwenda kwenye misheni ya hatari lakini lazima wafanikiwe.

Mwongozo Huu Una Umuhimu Gani?

Serikali ya Samia imekuwa ikitumia mbinu na raslimali za Idara ya Usalama wa Taifa - hususan ujasusi - kukandamizi raia wasio na hatia. Mbinu na raslimali hizo ni kwa ajili ya Idara ya Usalama wa Taifa dhidi ya Idara za Usalama wa Taifa za nchi nyingine, lakini sasa zinaelekezwa kwa raia wasio na hatia. Ni kama vita ya tembo na sisimizi.

Kwa mantiki hiyo, njia pekee ya kukabiliana na vitendo vya maharamia hao ni kutumia mbinu za kijasusi, na ndicho kilichoisukuma Barua ya Chahali kuandika mwongozo huu.

✅ Orodha ya Vitu vya Kuzingatia Kabla ya Kwenda Kwenye Maandamano

Kabla hujatoka nyumbani:

• Kubaliana na mtu mmoja unayemwamini kuhusu muda wa kuwasiliana, neno la siri la kuthibitisha usalama, na msimbo wa dharura.

• Weka mfumo wa tahadhari unaojiendesha endapo utapoteza mawasiliano, ikiwezekana usimamiwe na mtu aliye nje ya Tanzania.

• Zima taarifa zinazoonekana kwenye skrini ya simu iliyofungwa.

• Tumia nambari ya siri badala ya alama ya kidole au utambuzi wa uso.

• Ondoa alama za kisiasa, mavazi yenye ujumbe, au kitu chochote kinachoweza kukutambulisha kwa urahisi.

• Jua simulizi yako ya kujitambulisha: unatoka wapi, unaenda wapi, na kwa nini uko hapo.

Njiani:

• Usitumie njia moja ya moja kwa moja kutoka nyumbani hadi eneo la maandamano.

• Badili mwelekeo angalau mara mbili.

• Simama sehemu salama na angalia kama kuna mtu, gari, au pikipiki inayojirudia karibu nawe.

• Tambua mapema mahali salama pa kujihifadhi endapo hali itabadilika.

Ukiwa kwenye umati:

• Usikae katikati ya umati bila njia ya kutoka.

• Jiweke karibu na njia ya kuondoka.

• Angalia magari yaliyowekwa tayari, watu wanaojirudia maeneo tofauti, na timu za kamera zinazohama ghafla.

• Usisimame peke yako pembezoni mwa umati.

Baada ya kuondoka:

• Ondoka mapema unapoona dalili za hatari, si baada ya hatari kuthibitika.

• Badili njia ya kurudi.

• Epuka kulala katika anuani yako ya kawaida ikiwa ulionekana au ulitajwa mitandaoni.

• Epuka kuchapisha taarifa za “nipo salama” kwa saa 48 hadi 72 ikiwa unaweza kufuatiliwa.

Mazingira ya Hatari ni Yapi?

Wiki tatu kabla ya Saba Saba, serikali ya Tanzania ilipiga marufuku mikutano yote ya kisiasa nchini. Waziri wa Mambo ya Ndani, Patrobas Katambi, alihusisha marufuku hiyo na sababu za kiusalama zilizotajwa kuhusiana na Maonyesho ya Kimataifa ya Biashara ya Dar es Salaam.

Marufuku hiyo ilifuta nafasi ndogo ya kisiasa iliyokuwa imeonekana katika mikutano ya Chadema mwezi Mei na Juni, na ilitangazwa siku chache kabla ya maandamano yaliyopangwa.

Baadaye, Katambi alitoa onyo la hadhara Dodoma dhidi ya watu wanaodaiwa kutumia majukwaa ya kisiasa kuchochea chuki na vurugu. Msemaji wa Polisi, David Misime, naye alisisitiza tarehe 20 Juni kwamba hakuna haki ya kikatiba inayoruhusu maandamano yenye lengo la vurugu, na kwamba polisi wako tayari kukabiliana na vitisho vya kiusalama.

Kauli hizi zisichukuliwe kama mipaka ya kisheria pekee. Zisomwe pia kama ishara ya nia ya dola. Mwenendo wa Oktoba 2025 unaonyesha kuwa dola ilitumia risasi za moto dhidi ya waandamanaji kwa kiwango kikubwa, sambamba na kuzima mtandao kwa siku kumi nchini kote.

Kanda iliyosambazwa na mtangazaji Chief Odemba wa Star TV, ambayo tarehe na eneo lake hazijathibitishwa kikamilifu, inaonyesha Waziri Mkuu Mwigulu Nchemba akidai kuwa wapangaji wa maandamano wamelipwa kuwasukuma vijana mitaani, na kwamba watu wengine wamelipwa kuwashambulia waandamanaji hao hao ili ghasia zionekane kuwa zimeanzishwa na serikali.

Hata kama dai hilo ni la kweli au la, kazi yake kisiasa iko wazi: kuandaa mapema simulizi inayowabebesha waandamanaji lawama kabla hata tukio halijatokea.

Huu ni muundo unaofahamika katika dola kandamizi: kwanza hutengenezwa simulizi ya hatari; kisha hutengenezwa mazingira ya kuhalalisha ukandamizaji; mwisho, waathiriwa huwasilishwa kama chanzo cha vurugu dhidi yao wenyewe.

📊 Mifano ya Ukandamizaji Uliopita Inaonyesha Nini?

Tofauti kati ya hesabu rasmi na makadirio huru inaonyesha jambo muhimu: katika kupanga usalama wako, usijenge tathmini juu ya takwimu ya chini inayotolewa na serikali. Jenga tathmini juu ya mwenendo uliothibitishwa: risasi za moto, kukamatwa, kutoweshwa kwa watu, na kuzimwa kwa mawasiliano.

🧭 OPSEC ni Nini?

OPSEC, au Operational Security, ni nidhamu ya kulinda taarifa muhimu kabla adui hajazitumia dhidi yako. Katika mazingira ya Saba Saba, OPSEC si dhana ya kijasusi tu; ni msingi wa kujilinda.

Hatua ya kwanza ni kutambua taarifa zako muhimu. Hizi ni taarifa ambazo zikijulikana zinaweza kukuweka hatarini: njia utakayotumia, mahali pa kukutana, watu unaosafiri nao, uhusiano wako wa kisiasa, akaunti zako za mitandao, na anuani yako.

Hatua ya pili ni kutambua tishio. Katika mazingira haya, tishio si la kufikirika. Ni dola yenye historia ya kutumia nguvu za kuua, kufuatilia machapisho ya mtandaoni, kuwakamata wanaharakati, na kukata mawasiliano.

Hatua ya tatu ni kutambua udhaifu wako. Udhaifu unaweza kuwa gumzo la WhatsApp lenye watu usiowajua vizuri, chapisho linalotangaza utahudhuria maandamano, simu iliyojaa taarifa binafsi, au tabia ya kutumia njia zilezile kila siku.

Hatua ya nne ni kupima hatari. Si kila udhaifu una uzito sawa. Mahali pa kukutana palipovuja ni hatari kubwa kuliko ujumbe wa jumla wa kisiasa. Simu iliyo na majina, picha, na mazungumzo ya watu wengine ni hatari kubwa kuliko simu tupu.

Hatua ya tano ni kuweka kinga. Hii ndiyo mantiki ya mwongozo huu: punguza taarifa zinazoweza kutumiwa dhidi yako, punguza tabia zinazokufanya utambulike, na panga kabla ya hatari kutokea.

🎯 Njia ya Kugundua Ufuatiliaji

Katika ujasusi, mtu hatembei moja kwa moja kuelekea eneo muhimu bila kwanza kuchunguza kama anafuatiliwa. Hutumia njia iliyopangwa kwa makusudi ili kubaini kama kuna mtu, gari, au pikipiki inayomfuata.

Kwa Saba Saba, hili lina maana moja: usitoke nyumbani na kwenda moja kwa moja eneo la maandamano. Badili mwelekeo. Simama sehemu salama. Tumia madirisha ya maduka, vioo vya magari, au sehemu zinazoakisi picha kuangalia nyuma bila kuonekana kama unatazama nyuma kwa wasiwasi.

Ukiona mtu yuleyule, gari lilelile, au pikipiki ileile katika maeneo mawili tofauti yasiyohusiana, hiyo ni dalili ya tahadhari. Mara moja inaweza kuwa bahati. Mara mbili ndani ya muda mfupi inaweza kuwa ishara ya kufuatiliwa.

Ukigundua dalili hiyo, usiende kwenye eneo ulilokusudia. Lengo la kugundua ufuatiliaji si kuthibitisha kwa uhakika kuwa unafuatiliwa; ni kuzuia usionekane katika eneo lako halisi ukiwa tayari umetiwa alama.

🚨 Endapo Utajiridhisha Kuwa Unafuatiliwa

Katika ujasusi, jasusi akibaini kuwa utambulisho wake umefichuka, haendelei na operesheni kwa matumaini kwamba mambo yatakuwa sawa. Husitisha mpango mara moja.

Katika mazingira ya maandamano, ukiona unapigwa picha kwa karibu na mtu anayeonekana kulenga sura za watu badala ya tukio, au mtu usiyemfahamu anakuita kwa jina, au unaona dalili mbili za kufuatiliwa, chukulia kuwa umefichuka.

Usibaki hapo kuthibitisha. Usirudi nyuma kuangalia. Usimuulize mtu kwa nini anakufuata. Ondoka kwa kutumia njia uliyopanga, nenda mahali salama, kisha tathmini hatua inayofuata.

🗂️ Kwa Nini Taarifa Zigawanywe?

Kanuni moja muhimu ya ujasusi ni hii: mtu mmoja hapaswi kujua zaidi ya kile anachohitaji kujua.

Kwa maandamano, mtu anayejua muda wako wa kuwasiliana hahitaji kujua njia yako yote. Mtu anayekusubiri mahali fulani hahitaji kujua kila mtu unayesafiri naye. Msimamizi wa kundi la WhatsApp hapaswi kuwa kitovu cha taarifa zote.

Kadiri mtu mmoja anavyobeba taarifa nyingi, ndivyo kukamatwa kwake kunavyoweza kuwa hatari kwa wengine. Hii ndiyo sababu vikundi vikubwa vya mawasiliano huwa dhaifu sana katika mazingira ya ukandamizaji.

Ikiwa kundi la uratibu lipo, punguza taarifa zinazowekwa humo. Epuka majina kamili, anuani, muda mahsusi, na ramani. Pale inapowezekana, tumia ujumbe unaofutika. Usirundike taarifa zote sehemu moja.

🎭 Utambulisho wa Kificho wa Siku Hiyo

Jasusi hutumia “legend” — yaani utambulisho wa kificho unaoeleza kwa nini yupo mahali fulani, anatoka wapi, anaenda wapi, na kwa nini anabeba alichobeba.

Kwa raia katika mazingira ya Saba Saba, hili halimaanishi kujifanya mtu mwingine kwa namna ya maigizo. Lina maana ya kuwa na maelezo rahisi, ya kawaida, na yanayolingana na mwonekano wako.

Unatoka wapi? Unaenda wapi? Kwa nini uko hapo? Kila kitu ulicho nacho mfukoni au kwenye begi lako kinaendana na maelezo hayo?

Utambulisho mzuri si uwongo mrefu. Ni maelezo mafupi, ya kawaida, na yasiyoibua maswali zaidi.

🎒 Usibebe Nini?

Baadhi ya vitu vinaweza kukugeuza kutoka kuwa mpita njia wa kawaida hadi kuwa lengo rahisi.

Usibebe:

• Alama za kisiasa zisizo za lazima.

• Mavazi yenye ujumbe.

• Hati zenye jina lako.

• Simu yenye data zako zilezile za kawaida.

• Kitu chochote kinachoweza kutafsiriwa kuwa silaha.

• Orodha ya majina, namba, au anuani za watu wengine.

• Vifaa vinavyoweza kuonekana kama zana za kupanga vurugu, hata kama matumizi yako ni ya kawaida.

Kanuni ni rahisi: usibebe kitu ambacho huwezi kukieleza kwa utulivu na kwa mantiki ikiwa utaulizwa.

📡 Mawasiliano Salama

Katika mazingira ya hatari, mawasiliano hayapaswi kutegemea ujumbe wa moja kwa moja pekee.

Kabla ya siku yenyewe, kubaliana na mtu unayemwamini kuhusu:

• Neno au emoji inayomaanisha “nipo salama.”

• Neno linalomaanisha “ninalazimishwa kuandika ujumbe huu.”

• Muda maalum wa kuthibitisha usalama.

• Hatua za kuchukua ukishindwa kuwasiliana.

Mfumo wa tahadhari unaojiendesha ni muhimu zaidi ikiwa kuna uwezekano wa kukamatwa au kuzimwa kwa mtandao. Hata hivyo, kutokana na historia ya Tanzania ya kuzima intaneti, mfumo huo unapaswa kusimamiwa na mtu aliye nje ya nchi, si mtu aliye ndani ya Tanzania pekee.

Ikiwa mtandao utakatwa, mtu aliye ndani ya nchi anaweza kushindwa kutuma au kupokea taarifa. Mtu aliye nje ana nafasi kubwa zaidi ya kuamsha tahadhari, kuwasiliana na vyombo vya habari, mashirika ya haki za binadamu, au watu wa karibu.

📵 Mawasiliano Yakikatika

Usichukulie kuzimwa kwa mtandao kama jambo lisilowezekana. Katika mazingira ya Tanzania baada ya Oktoba 2025, panga kana kwamba linaweza kutokea.

Kubaliana mapema kuhusu:

• Mahali pa kukutana ikiwa mawasiliano yatakatika.

• Muda wa kusubiri kabla ya kuchukua hatua.

• Mtu wa nje ya nchi atakayefuatilia hali.

• Njia mbadala za kuthibitisha usalama.

• Mahali salama pa kwenda bila kutegemea ramani ya simu.

Usihifadhi kila kitu kwenye simu. Simu isiyo na mtandao bado inaweza kukamatwa na kuchunguzwa.

👁️ Kusoma Umati

Katika mazingira ya maandamano, hatari mara nyingi huonekana kabla haijalipuka.

Angalia:

• Njia zako mbili za kutoka.

• Magari yaliyowekwa kimkakati.

• Watu wanaojirudia sehemu tofauti za umati.

• Kamera zinazoanza kuondoka ghafla.

• Watu wasiojulikana wanaoingia ghafla na kuanza kuchochea vurugu.

• Askari au watu wa usalama wanaoziba makutano kabla umati haujasogea.

Usisubiri umati ugeuke kuwa wa vurugu ndipo uondoke. Katika mazingira ambapo dola imewahi kutumia nguvu za kuua, uamuzi sahihi hufanywa mapema, si baada ya kila kitu kuwa wazi.

📱 Usafi wa Kidijitali

Chukulia kuwa mawasiliano yako ya kawaida yanaweza kuonekana, kuchunguzwa, au kutumiwa kukutambua.

Fanya haya:

• Tumia nambari ya siri badala ya alama ya kidole au uso.

• Zima taarifa za skrini iliyofungwa.

• Ondoa picha, mazungumzo, na faili zisizo za lazima.

• Usitumie simu iliyojaa taarifa za watu wengine ikiwa unaweza kuepuka.

• Usishiriki eneo lako la moja kwa moja.

• Usichapishe mahali ulipo wakati bado upo hapo.

• Epuka ujumbe wa wazi kwenye makundi makubwa.

• Tumia lugha ya ishara mliyokubaliana badala ya maelezo ya moja kwa moja.

Chapisho la “nipo salama” linaweza kuonekana kama jambo dogo, lakini linaweza pia kuthibitisha muda, eneo, na mwenendo wako kwa mtu anayekufuatilia. Ikiwa ulionekana hadharani, subiri kabla ya kuchapisha chochote.

📸 Kurekodi kwa Usalama

Ushahidi wa video au picha unaweza kuwa muhimu sana. Lakini unaweza pia kumweka anayerekodi hatarini.

Rekodi kwa vipande vifupi. Epuka kurekodi uso wako au sauti yako isipokuwa unataka kujitambulisha. Jaribu kuonyesha alama za eneo, muda, au mazingira kwa njia inayosaidia kuthibitisha tukio.

Hifadhi faili asili bila kuhaririwa. Ikiwezekana, zihifadhi sehemu ambayo haiunganishwi moja kwa moja na simu yako kuu, barua pepe yako binafsi, au akaunti zako za kawaida.

Usichukulie simu kama sehemu salama ya kuhifadhi ushahidi. Chukulia kwamba inaweza kuchukuliwa. Ushahidi muhimu unapaswa kuishi hata kama kifaa chako kitakamatwa.

🕳️ Kuepuka Kukamatwa

Kipaumbele si namna ya kushughulika na kukamatwa. Kipaumbele ni kuepuka kukamatwa kabisa.

Usiwe peke yako pembezoni mwa umati. Watu wengi hutoweka wakiwa wamejitenga: wakiwa njiani, nyumbani, hotelini, au baada ya tukio kupita.

Tembea na mtu mwingine ikiwa inawezekana. Tambua mahali salama kabla hujahitaji. Jiweke karibu na njia ya kutoka kuliko katikati ya tukio.

Usijifanye jasiri kwa kusubiri hadi hali iwe mbaya. Ondoka mara ya kwanza unapoona dalili za hatari.

Baada ya kuondoka, badili njia. Ikiwa ulionekana, usilale katika anuani yako ya kawaida usiku huo kama una chaguo jingine salama. Epuka mienendo ya kawaida kwa saa 48 hadi 72.

Ikiwa utakamatwa au kuchukuliwa, jaribu kutamka jina lako na eneo lako kwa sauti ili watu waliopo wasikie au kurekodi. Hii inaweza kubadilisha tukio lisiloonekana kuwa tukio lenye mashahidi.

Familia na watu wa karibu wanapaswa kuchukulia saa 24 hadi 48 za kwanza kama dirisha muhimu zaidi la kufanya tukio lionekane hadharani. Kimya huipa dola nafasi ya kukanusha.

🛑 Ishara za Hatari: Ondoka Mara Moja

Ondoka bila kusubiri uthibitisho zaidi ukiona moja ya haya:

• Mtu, gari, au pikipiki ileile ikijirudia katika maeneo mawili tofauti.

• Mtu asiyejulikana akipiga picha za karibu za uso wako au alama zako maalum.

• Njia zako mbili za kutoka zikizibwa kabla umati haujafika kileleni.

• Watu wasiojulikana wakiingia ghafla na kuanza kuchochea vurugu.

• Timu za kamera au waangalizi wakiondoka ghafla eneo fulani.

• Askari au magari ya usalama yakibadili mpangilio kwa haraka.

Usisubiri dalili ya pili. Dalili moja ya kiwango hicho inatosha.

🔮 Marufuku ya Mikutano Inaashiria Nini?

Marufuku ya mikutano iliyotangazwa mapema kabla ya Saba Saba inaonyesha serikali inayotanguliza kuzuia mkusanyiko kuliko kuruhusu maandamano na kuyadhibiti baadaye.

Ikisomwa pamoja na kauli kuhusu madai ya watu kulipwa kuchochea vurugu, picha inayojitokeza ni ya dola inayojenga simulizi ya mapema: ikiwa vurugu zitatokea, lawama zitaelekezwa kwa waandaaji na washiriki, si kwa majibu ya vyombo vya dola.

Mgawanyiko ndani ya harakati za kupinga serikali, ikiwemo sauti zinazowataka watu wasishiriki maandamano, unaongeza changamoto nyingine. Harakati zisizo na uongozi wa kati ni vigumu kuzikata kichwa kwa kukamata kiongozi mmoja, lakini pia ni rahisi kuyumbishwa na migawanyiko ya ndani, hofu, au kampeni za kuvunja moyo.

Matokeo yanayowezekana zaidi tarehe 7 Julai ni mchanganyiko wa mambo matatu: kukamatwa mapema, uwepo mkubwa wa vyombo vya usalama, na uwezekano wa vizuizi vya mawasiliano. Hatari haiishii siku hiyo pekee. Siku chache baada ya maandamano zinaweza kuwa hatari zaidi kwa wale waliotambulika, kurekodiwa, au kutajwa hadharani.

Kwa hiyo, usalama wa Saba Saba haupimwi tu kwa namna utakavyoingia kwenye maandamano. Unapimwa pia kwa namna utakavyoondoka, utakavyojificha, utakavyolinda taarifa zako, na utakavyopunguza uwezekano wa kufuatiliwa baada ya tukio.

MENGINEYO