Mwaka mmoja baada ya mauaji ya Oktoba 29 Tanzania, Rais Samia Suluhu Hassan na CCM wanaendelea kushikilia madaraka huku familia za waliouawa zikisubiri haki. Intelwatch imekadiria watu takriban 10,000 waliuawa; Tume ya Chande iliyoundwa na serikali ilitaja 518. Ripoti kamili ya tume hiyo bado haijawekwa wazi.
Mtihani wa kwanza kati ya mitatu inayoweza kuathiri shinikizo dhidi ya serikali unakuja ndani ya siku chache, viongozi wa Jumuiya ya Madola watakapokutana Antigua na Barbuda.
Muhtasari
Mauaji hayo yalitokea katika uchaguzi ambao chama kikuu cha upinzani kilikuwa kimezuiwa kushiriki na kiongozi wake akikabiliwa na shtaka la uhaini. Vikosi vya usalama vilitumia nguvu za kuua dhidi ya waandamanaji na watu wengine wakati wa siku kadhaa za vurugu na kukatika kwa intaneti.
Tume ya Chande iliwasilisha matokeo yake Aprili 2026, lakini serikali haijaweka hadharani ripoti yake kamili. Tume ya pili ilianza kazi Agosti. Wakati huohuo, viongozi wa upinzani wanaendelea kukabiliwa na shinikizo, huku ndugu wa waliouawa na waliopotea wakiendelea kutafuta majibu.
Wito wa maandamano katika mwaka uliopita haukuzaa uhamasishaji wa kudumu nchi nzima. Juhudi za ushawishi zimeendelea kuiweka Tanzania kwenye ajenda ya kimataifa, huku serikali ya Samia ikiendelea kushirikiana na washirika wa nje na kuandaa mikutano mikubwa ya kimataifa.
SOMA PIA
Kitabu Kipya: Nyerere to Samia — The Road to Tanzania’s Post–October 2025 Election Massacres
Mauaji yaliyofuatia uchaguzi wa Tanzania wa tarehe 29 Oktoba 2025 yanahitaji maelezo yanayokwenda mbali zaidi ya matukio yenyewe. Nyerere to Samia: The Road to Tanzania’s Post–October 2025 Election Massacres kinafuatilia taasisi, mitandao ya kisiasa na mbinu za kiusalama zilizojengwa katika tawala za marais sita—na kuchambua jinsi zilivyowezesha matumiz…
Mauaji na takwimu mbili
Uchaguzi wa 29 Oktoba 2025 ulifanyika baada ya miezi kadhaa ya ukandamizaji wa kisiasa. CHADEMA, chama kikuu cha upinzani, kilikuwa kimezuiwa kushiriki uchaguzi baada ya kukataa kusaini kanuni za maadili ya uchaguzi, kikieleza wasiwasi wake kuhusu uadilifu wa mchakato huo. Mwenyekiti wake, Tundu Lissu, alikuwa ameshtakiwa kwa uhaini.
Maandamano yalianza siku ya uchaguzi na kuendelea katika siku zilizofuata. Vyombo vya usalama vilitumia risasi za moto na nguvu zisizo halali dhidi ya waandamanaji na watu wengine ambao hawakutishia maisha au kusababisha hatari ya majeraha makubwa. Kuzimwa kwa intaneti nchini kote kulizifanya familia zishindwe kuwasiliana kwa urahisi na kuwakwamisha wanahabari na wafuatiliaji wa haki za binadamu katika kukusanya taarifa.
Mkurugenzi mtendaji wa Intelwatch alikadiria vifo vya takriban watu 10,000. Makadirio hayo hayajathibitishwa kwa kujitegemea.
Takwimu ya Tume ya Chande iliwasilishwa kwa Rais Samia Aprili 2026. Tume ilikiri kuwa huenda idadi hiyo haikuwa kamili. Ripoti yake kamili bado haijawekwa hadharani, hivyo wananchi hawawezi kuchunguza kikamilifu ushahidi, mbinu na namna tume ilivyoshughulikia taarifa za watu waliopotea.
Tume pia iliwasilisha takwimu za polisi kuhusu watu waliopotea: kati ya kesi 758 zilizorekodiwa mwaka 2023 hadi 2025, watu 245 walikuwa bado hawajapatikana. Takwimu hizo zinahusu kipindi kipana zaidi; haziwezi kutumika kama idadi ya waliopotea kutokana na mauaji ya Oktoba pekee.
Wito wa maandamano na hatua za dola
Wanaharakati walitoa wito wa maandamano tarehe 9 na 25 Desemba 2025, na 1 Januari, 7 Julai na 8 Agosti 2026. Hakuna kati ya wito huo uliosababisha maandamano endelevu nchi nzima yenye uwezo wa kuipa serikali ya Samia changamoto kubwa.
Kabla ya tarehe 9 Desemba, polisi waliwakamata wanaodaiwa kuwa waandaaji, wakapiga marufuku maandamano na kufuatilia wito uliokuwa ukisambazwa mtandaoni. Polisi na wanajeshi walipelekwa kwa wingi. Kabla ya 7 Julai, mamlaka zilipeleka tena vikosi vya usalama baada ya kusitisha mikutano ya kisiasa na mikusanyiko ya hadhara.
Tarehe 9 Julai, polisi walitangaza kukamatwa kwa watu 130 kwa tuhuma za kuchochea vitendo vya uhalifu. Tarehe 26 Julai, polisi walisema watu 36 kati yao walikuwa wamefikishwa mahakamani kwa mashtaka yanayohusishwa na ugaidi na uchochezi wa vurugu. Polisi walisema vyombo vya ulinzi na usalama vilikuwa vimefuatilia shughuli za watuhumiwa hao, zikiwemo za mitandaoni. Mashtaka hayo ni tuhuma zinazopaswa kuamuliwa na mahakama.
Ushawishi wa kimataifa na mwitikio wa serikali
Wanaharakati, wanasheria, mashirika ya haki za binadamu na Watanzania waishio nje wamezishinikiza serikali za kigeni na taasisi za kimataifa kuchukua hatua kuhusu mauaji hayo. Juhudi zao zimejumuisha maandamano, ushawishi wa kidiplomasia, ukusanyaji wa ushahidi wa ukiukwaji na uwasilishaji wa taarifa kwa mifumo ya sheria ya kimataifa.
Bunge la Ulaya lilitoa wito wa uchunguzi na kuzingatiwa kwa vikwazo. Nchini Marekani, muswada wa Reassessing the United States–Tanzania Bilateral Relationship Act ulipita katika Kamati ya Seneti ya Mambo ya Nje na kuwekwa kwenye kalenda ya Seneti tarehe 27 Julai 2026. Bado haujawa sheria.
Kundi la Mawaziri wa Nchi za Jumuiya ya Madola, CMAG, liliweka matarajio yenye muda maalumu kwa Tanzania kuhusu mazungumzo ya kisiasa, uhuru wa kiraia na namna wafungwa wanavyoshughulikiwa. Katika mkutano wake wa Septemba, CMAG iliendelea kufuatilia hali ya Tanzania. Mkutano wake wa kawaida unaofuata umepangwa Antigua na Barbuda sambamba na Mkutano wa Wakuu wa Serikali za Jumuiya ya Madola mjini St John’s, tarehe 1–4 Novemba.
Tanzania pia imeendelea kushiriki katika diplomasia ya kimataifa. Oktoba, Arusha iliandaa Mkutano wa 153 wa Umoja wa Mabunge Duniani, uliowakutanisha wabunge kutoka zaidi ya nchi 130. Mkutano huo uliashiria pia mwisho wa kipindi cha Mtanzania Tulia Ackson kama rais wa umoja huo.
Agosti, Samia aliunda tume ya pili chini ya Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufani Shaban Ally Lila. Mandati yake inajumuisha kuchunguza waliopanga au kuratibu vurugu, matumizi ya nguvu yanayodaiwa kupita kiasi na waliko watu waliopotea. Awali, tume ilipewa miezi mitano kukamilisha kazi yake.
Tathmini Kuu
Samia na CCM wana uwezekano wa kuendelea kudhibiti mwelekeo wa kisiasa kwa kipindi cha karibu. Serikali inadhibiti vyombo vya usalama, huku wapinzani wake wakiwa wamegawanyika na kukabiliwa na ukandamizaji.
Wito wa mara kwa mara wa maandamano unaweza kuongeza pengo kati ya wanaharakati wa mtandaoni na wafanyakazi wa kawaida. Hatari ni kubwa zaidi pale hofu ya vurugu inapowafanya wafanyabiashara na vibarua kupoteza kipato bila kuona matokeo ya kisiasa.
CCM ina uwezekano wa kuendelea kumuunga mkono Samia. Kudhibiti ushindani wa kisiasa kunakufaisha chama tawala na kusaidia kudumisha utawala wake.
Mtihani wa kwanza wa kimataifa uko ndani ya siku chache. Mkutano wa Jumuiya ya Madola unaanza 1 Novemba; muswada wa Marekani na Tume ya Lila vinaongeza kipindi cha shinikizo hadi mwanzoni mwa 2027.
Uchunguzi wa kuchagua upande mmoja ni hatari kubwa kwa uwajibikaji. Mchakato unaowalenga wanaodaiwa kupanga na kufadhili vurugu, bila kuchunguza ipasavyo vyombo vya usalama na mlolongo wa amri, utaendeleza ukwepaji wa uwajibikaji.
Kwa nini mitaa ilibaki tulivu
Hofu ni sababu kuu iliyofanya wito wa maandamano baada ya mauaji ushindwe kuzaa uhamasishaji endelevu. Mauaji ya Oktoba yalionyesha hatari ya kushiriki; kukamatwa kwa watu na kupelekwa kwa vikosi vya usalama kulikumbusha wananchi hatari hiyo kabla ya maandamano yaliyofuata.
Mgawanyiko wa harakati nao una umuhimu. Vyama vya upinzani, wanaharakati walioko nchini, Watanzania waishio nje na watu wenye ushawishi mtandaoni wanakabiliwa na hatari tofauti. Hawana daima uongozi unaoaminika kwa wote au mkakati wa pamoja. Wito wa maandamano unaweza kusambaa sana bila kujenga maandalizi ya kuaminika katika ngazi ya wananchi.
Tathmini ya awali ya Ujasusi kuhusu kupungua kwa uhamasishaji ilitaja ukandamizaji, mgawanyiko wa kiuhamasishaji, kupotea kwa njia za kuhamasisha mtandaoni na kupenyezwa kwa harakati na vyombo vya ujasusi miongoni mwa sababu. Kiwango cha upenyezaji huo bado ni kigumu kubainisha, lakini hata hisia za kutokuaminiana zinaweza kudhoofisha mshikamano unaohitajika kuchukua hatua kwa pamoja.
Idadi ndogo ya waliojitokeza haipaswi kutafsiriwa kama kuunga mkono Samia au kutojali waliouawa. Inaonyesha jinsi upinzani wa hadhara ulivyokuwa mgumu na wa hatari.
Uanaharakati wa mtandaoni na utafutaji wa mkate wa kila siku
Kwa wamachinga wengi, waendesha bodaboda, wafanyabiashara wa masokoni, vibarua na wahangaikaji wengine, kipaumbele cha kila siku ni kupata kipato cha kulisha familia. Siku bila kazi inaweza kumaanisha siku bila kipato.
Maandamano yanapotangazwa, biashara zinaweza kufungwa au wateja wakaogopa kutoka kutokana na hofu ya vurugu. Hasara hiyo inaweza kutokea hata kama maandamano yenyewe hayatafanyika. Athari hutofautiana kulingana na eneo na siku, lakini hatari ya kisiasa ipo wazi: wito unaorudiwa na kusababisha gharama za kiuchumi bila matokeo yanayoonekana unaweza kuwafanya wananchi wanaojitafutia riziki wajitenge na wanaharakati wa mtandaoni.
Hilo lingeinufaisha serikali. Lingeipa nafasi ya kuwaonyesha wanaharakati kama watu walio mbali na maisha ya wananchi ambao wanahitaji kuwaunga mkono.
Harakati zinahitaji kuunganisha madai ya haki kwa waliouawa na masuala ya kipato, gharama za maisha na uwezo wa kufanya kazi bila hofu. Mtanzania asiyeweza kumudu kupoteza kipato cha siku moja si lazima awe mfuasi wa serikali.
Nafasi ya ujasusi na vyombo vya usalama
Mwitikio wa dola ulijumuisha matumizi ya nguvu za kuua, ufuatiliaji wa wito wa maandamano, ukamataji, vikwazo vya kidijitali na kupelekwa kwa vikosi vya usalama. Mauaji yamehusishwa na polisi na watu waliovalia kiraia. Mamlaka pia ziliwakamata wanaodaiwa kuwa waandaaji kabla ya maandamano yaliyofuata.
Ukamataji wa Julai unaonyesha nafasi ya ufuatiliaji na mamlaka za kukabiliana na ugaidi katika mwitikio huo. Polisi walisema vyombo vya ulinzi na usalama vilikuwa vimefuatilia shughuli za watuhumiwa kabla ya kutangaza ukamataji; baadhi yao baadaye walifikishwa mahakamani kwa mashtaka yanayohusishwa na ugaidi.
Tathmini: kiwango cha wastani cha uhakika. Mwelekeo huu unaendana na ufuatiliaji na udhibiti wa uhamasishaji wa kisiasa unaoongozwa na taarifa za kijasusi. Kukamatwa kwa watu kabla ya maandamano na kufuatiliwa kwa wito wa mtandaoni kunaonyesha ukusanyaji wa taarifa na kuwalenga watu kabla hawajafika mitaani. Ushahidi uliopo hauonyeshi ni taasisi gani iliyoongoza kila operesheni au kama watu waliovalia kiraia na kuhusishwa na mauaji walikuwa wa TISS.
Swali ni namna taarifa za kijasusi zilivyokusanywa na kutumiwa: iwapo vyombo vilibaini vitisho halisi vya vurugu, vilichukulia shughuli za kisiasa za amani kuwa tishio la usalama, au vyote viwili. Amri za kupeleka vikosi, mawasiliano ya operesheni na kumbukumbu za mlolongo wa amri zinahitajika ili kubaini uwajibikaji.
CCM na uungwaji mkono wa kidini
CCM haijasimama nyuma ya Samia kwa kusita. Chama tawala kinanufaika wapinzani wanapozuiwa, wakosoaji wanapotishwa na ushindani wa kisiasa unapodhibitiwa.
Uongozi wake uliunga mkono matokeo ya Tume ya Chande, na kuipa serikali ulinzi wa kisiasa. Mwelekeo unaotarajiwa ni kuendelea kwa ushirikiano huo: mfumo unaomlinda Samia pia unalinda utawala wa CCM.
Taasisi zenye ushawishi wa kidini zimeimarisha nafasi ya rais. Baada ya vurugu, taasisi za Kiislamu zikiwemo BAKWATA ziliunga mkono uchunguzi wa Samia na mpango wa maridhiano. Viongozi wa makanisa ya kipentekoste, akiwemo Mwamposa, nao wamekuwa sehemu ya uungwaji mkono wa kidini unaomzunguka. Uwezo wao wa kufikia waumini wengi unaipa serikali hadhira na uzito wa kidini ambao taasisi za kisiasa pekee haziwezi kuupata.
Wito wa amani ni muhimu. Lakini maridhiano hayawezi kuzitaka familia ziache kuuliza nani aliwaua ndugu zao au watu waliopotea wako wapi.
Mitihani mitatu katika miezi ijayo
Jumuiya ya Madola: ndani ya siku chache. Mkutano unaofuata wa CMAG umepangwa sambamba na mkutano wa St John’s unaoanza 1 Novemba. Kuna uwezekano wa Tanzania kuendelea kufuatiliwa na mazungumzo ya kidiplomasia kuendelea. Kwa kuzingatia mwitikio wa kundi hilo hadi sasa, kusimamishwa kwa Tanzania ndani ya kipindi cha karibu kuna uwezekano mdogo. Mtihani ni iwapo madai ambayo hayajatekelezwa yatazaa hatua zaidi ya wito mwingine wa kufanya maendeleo.
Muswada wa Seneti ya Marekani: kabla ya 3 Januari 2027. Muswada unaendelea kuwa chanzo cha shinikizo, lakini kuwa kwenye kalenda hakuhakikishi kupigiwa kura. Muda wa kisheria uliobaki ni mfupi; kuna uwezekano muswada ukaisha muda wake mwisho wa Kongresi ya sasa isipokuwa uendelee au masharti yake yaingizwe katika sheria nyingine.
Tume ya Lila: mwanzoni mwa 2027. Uchunguzi unaweza kuweka rekodi pana zaidi, lakini serikali ina uwezekano wa kuendelea kusisitiza wanaodaiwa kupanga na kufadhili vurugu. Bado haijulikani kama tume itachunguza kwa uzito unaolingana mwenendo wa vyombo vya usalama. Namna itakavyoshughulikia makamanda, kumbukumbu za operesheni, mashahidi na watu waliopotea ndiyo itakayotoa dalili muhimu za mwelekeo wake.
Familia za waathirika na wanasheria wao wanapaswa kupata nafasi salama ya kuwasilisha kwa tume taarifa za matukio na kesi za watu waliopotea. Taarifa hizo na majibu ya tume zinaweza pia kusaidia ufuatiliaji wa asasi za kiraia za Tanzania, wawakilishi wa Jumuiya ya Madola na wabunge wa nchi za nje.
Mwelekeo
Matokeo yanayowezekana zaidi kwa kipindi cha karibu ni kuendelea kwa udhibiti wa kisiasa bila uwajibikaji wa maana. Samia anaendelea kuungwa mkono na uongozi wa CCM na vyombo vya usalama. Upinzani umebaki umegawanyika, huku shinikizo la kimataifa likiwa bado halijaishurutisha serikali kuchapisha ripoti ya Chande au kutoa haki.
Changamoto yenye nguvu zaidi ingehitaji uratibu wa kuaminika kati ya vyama vya upinzani, wanaharakati wa ndani, Watanzania waishio nje na familia za waathirika. Pia ingehitaji mkakati unaotambua hali halisi ya kiuchumi ya wananchi. Washirika wa kimataifa wangehitaji kuambatanisha tarehe za mwisho na matamko yao na hatua zinazopimika.
Hatari kubwa zaidi ni mauaji hayo kuanza kuchukuliwa kama jambo la kawaida: yakikumbukwa na familia na wanaharakati, yakitajwa katika matamko ya kidiplomasia, lakini bila uchunguzi wenye uwezo wa kubaini uwajibikaji.
Waliouawa hawapaswi kusahaulika
Ripoti ya Chande inapaswa kuchapishwa. Tume ya Lila inapaswa kuchunguza mwenendo wa vyombo vya usalama na uwajibikaji wa waliokuwa kwenye mlolongo wa amri, kuwalinda mashahidi na kuweka wazi matokeo yake. Familia zinapaswa kuweza kutoa taarifa za vifo na watu waliopotea bila hofu. Ushahidi wa uhalifu unapaswa kufikishwa kwa waendesha mashtaka huru.
Mjadala kati ya makadirio ya Intelwatch na takwimu ya tume haupaswi kuwafanya watu walio nyuma ya namba hizo wasahaulike: Watanzania waliouawa, familia zilizowazika wapendwa wao na ndugu ambao bado hawajui kilichotokea.
Mwaka mmoja umepita. Serikali ya Samia imesalimika. Waliouawa bado hawajapata haki.